पोखरा, कार्तिक ६।नेपालीको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको मुख्य दिन भाइटीका आज देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ। यमपञ्चक भनिने पाँचदिने तिहार पर्वको आज अन्तिम दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य र समृद्धिको कामना गर्दै श्रद्धा, आस्था र निष्ठासाथ पञ्चरङ्गी वा सप्तरङ्गी टीका लगाईदिएका छन्।
प्रत्येक वर्ष कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन मनाइने यो पर्व यस वर्ष तिथि वृद्धि भई छैटौँ दिनमा परेको नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले जनाएको छ। भाइटीकालाई यमद्वितीया पनि भनिन्छ, जुन यमराज र यमुनाबीचको स्नेह सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा मनाइन्छ।
धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार, दिदीबहिनीले दाजुभाइको पूजा गरी टीका लगाइदिएपछि दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाउने परम्परा अखण्ड सौभाग्य र ऐश्वर्य प्राप्तिको प्रतीक हो।
उत्तम साइत बिहान ११:३९ बजे
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अध्यक्ष प्रा. शम्भुप्रसाद ढकालका अनुसार भाइटीका लगाउनका लागि बिहान ११:३९ बजेको अभिजित मुहूर्त सबैभन्दा उत्तम मानिएको छ। यस वर्ष दिदीबहिनी पूर्वतर्फ फर्की टीका लगाउनुपर्ने र दाजुभाइ पश्चिमतर्फ फर्कने शास्त्रीय मान्यता रहेको समितिले स्पष्ट पारेको छ, जसले तुला राशिमा रहेको पश्चिमको चन्द्रमा सम्मुख पार्ने विश्वास राखिन्छ।
पूजा विधि र परम्परा
आजको दिन दिदीबहिनीहरूले लक्ष्मीपूजाका दिन स्थापना गरिएको दियो, कलश र गणेशको पूजा गरी मूल थालीमा अष्टदल लेखी अष्ट चिरञ्जीवी, चित्रगुप्त, यमराज, यमुना, धर्मराज, गणपत्यादि देवताको पूजा गर्छन्। त्यसपछि दाजुभाइको अर्घ्य दिएर तेलको धाराले छेकेर पञ्चरङ्गी वा सप्तरङ्गी टीका र मखमली, सयपत्री र गोदावरीका माला लगाइदिन्छन्।
भट्टराईका अनुसार, टीकामा परम्परागत रूपमा पाँच रङ — रातो, सेतो, पहेंलो, हरियो र नीलो — प्रयोग गरिन्छ, जुन पञ्चतत्त्वको प्रतीक हो।
टीका लगाएपछि दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई ओखर, कटुस, मसला र सेलरोटीलगायत खाद्य सामग्री प्रदान गर्छन्, र दाजुभाइले पनि गच्छेअनुसार सौभाग्यका प्रतीक कपडा र दक्षिणा दिई सम्मान र प्रेम प्रकट गर्छन्।
दिदीबहिनी वा दाजुभाइ नहुनेका लागि खुला मन्दिरहरू
दिदीबहिनी नहुनेका लागि आज रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर विशेष रूपमा खुला गरिएको छ। यहाँ भक्तहरूले पूजा, दर्शन र टीका लगाउने परम्परा पालन गर्छन्।
त्यसैगरी, जयबागेश्वरीस्थित खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि दिदीबहिनी वा दाजुभाइ नहुनेहरूले टीका र पूजा गर्ने चलन छ।
विसं २०३५ अघि बालगोपालेश्वर मन्दिरमा प्रवेशका लागि पोखरीमा हाम्फाल्ने परम्परा रहेकाले केही समय बन्द गरिएको थियो। त्यसबेला खञ्जनेश्वर मन्दिरमा भीड लाग्ने गरे पनि पछिल्ला वर्षहरूमा दुवै मन्दिरमा भक्तजनहरूको उत्साहपूर्ण उपस्थितिसहित भाइटीका मनाइँदै आएको छ।
नेवार समुदायमा किजापूजा
यसै दिन नेवार समुदायले भाइटीकालाई किजापूजाका रूपमा मनाउँछन्, जसमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच स्नेह र पारिवारिक बन्धनलाई अझ सुदृढ बनाउने परम्परा समावेश हुन्छ।
